Στον Ιερό Βράχο της Ακρόπολης
Ιστορικό Υπόβαθρο και Ανέγερση
Ο ναός της Αθηνάς Νίκης δεσπόζει στη νοτιοδυτική πλευρά του Ιερού Βράχου, στη θέση όπου κατά τη μυκηναϊκή εποχή υπήρχε πύργος που προστάτευε την είσοδο της Ακρόπολης. Ο κλασικός ναός, έργο του αρχιτέκτονα Καλλικράτη, οικοδομήθηκε μεταξύ 426 και 421 π.Χ. Αποτελεί διάδοχο παλαιότερων οικοδομημάτων, όπως ενός ξύλινου ναού του 6ου αιώνα π.Χ. που κατέστρεψαν οι Πέρσες και ενός μικρού πώρινου ναΐσκου της εποχής του Κίμωνα. Στο εσωτερικό του πύργου διασώζονται ακόμη τα θεμέλια των πρωιμότερων βωμών και της αρχαίας «εσχάρας».
Η Λατρεία της Απτέρου Νίκης
Ο περιηγητής Παυσανίας αναφέρει το μνημείο ως ναό της Απτέρου Νίκης. Σύμφωνα με την παράδοση, το λατρευτικό ξόανο της θεάς δεν είχε φτερά, ώστε η Νίκη να παραμένει παντοτινά στην πόλη της Αθήνας. Εκτός από την Αθηνά, στον ίδιο χώρο προϋπήρχαν παλαιότερες λατρείες, όπως αυτές των Χαρίτων και της Εκάτης Επιπυργιδίας, που στεγάζονταν σε ιερά κοντά στην είσοδο.
Αρχιτεκτονική και Γλυπτός Διάκοσμος
Αρχιτεκτονικά, ο ναός είναι ένας κομψός, ιωνικός, αμφιπρόστυλος ναός με τέσσερις μονολιθικούς κίονες σε κάθε στενή πλευρά. Δεν διαθέτει πρόναο αλλά έναν μικρό σηκό, του οποίου τα κενά ανάμεσα στις παραστάδες έκλειναν με μεταλλικά κιγκλιδώματα. Η ζωφόρος, έργο του Αγοράκριτου, απεικονίζει στην ανατολική πλευρά τους θεούς του Ολύμπου και στις υπόλοιπες πλευρές ιστορικές σκηνές μαχών μεταξύ Ελλήνων και Περσών.
Το Θωράκιο και η Καταστροφή
Το 409 π.Χ. προστέθηκε ένα μαρμάρινο θωράκιο με ανάγλυφες φτερωτές Νίκες που οδηγούν ταύρους σε θυσία. Πολλά από αυτά τα γλυπτά βρίσκονται σήμερα στο Μουσείο Ακροπόλεως και στο Βρετανικό Μουσείο. Η ιστορική πορεία του ναού διακόπηκε βίαια το 1686, όταν οι Τούρκοι τον κατεδάφισαν για να χρησιμοποιήσουν το υλικό του στην ενίσχυση της οχύρωσης των Προπυλαίων ενάντια στους Βενετούς του Μοροζίνι.
Ο ναός της Αθηνάς Νίκης δεσπόζει στη νοτιοδυτική πλευρά του Ιερού Βράχου, στη θέση όπου κατά τη μυκηναϊκή εποχή υπήρχε πύργος που προστάτευε την είσοδο της Ακρόπολης. Ο κλασικός ναός, έργο του αρχιτέκτονα Καλλικράτη, οικοδομήθηκε μεταξύ 426 και 421 π.Χ. Αποτελεί διάδοχο παλαιότερων οικοδομημάτων, όπως ενός ξύλινου ναού του 6ου αιώνα π.Χ. που κατέστρεψαν οι Πέρσες και ενός μικρού πώρινου ναΐσκου της εποχής του Κίμωνα. Στο εσωτερικό του πύργου διασώζονται ακόμη τα θεμέλια των πρωιμότερων βωμών και της αρχαίας «εσχάρας».
Η Λατρεία της Απτέρου Νίκης
Ο περιηγητής Παυσανίας αναφέρει το μνημείο ως ναό της Απτέρου Νίκης. Σύμφωνα με την παράδοση, το λατρευτικό ξόανο της θεάς δεν είχε φτερά, ώστε η Νίκη να παραμένει παντοτινά στην πόλη της Αθήνας. Εκτός από την Αθηνά, στον ίδιο χώρο προϋπήρχαν παλαιότερες λατρείες, όπως αυτές των Χαρίτων και της Εκάτης Επιπυργιδίας, που στεγάζονταν σε ιερά κοντά στην είσοδο.
Αρχιτεκτονική και Γλυπτός Διάκοσμος
Αρχιτεκτονικά, ο ναός είναι ένας κομψός, ιωνικός, αμφιπρόστυλος ναός με τέσσερις μονολιθικούς κίονες σε κάθε στενή πλευρά. Δεν διαθέτει πρόναο αλλά έναν μικρό σηκό, του οποίου τα κενά ανάμεσα στις παραστάδες έκλειναν με μεταλλικά κιγκλιδώματα. Η ζωφόρος, έργο του Αγοράκριτου, απεικονίζει στην ανατολική πλευρά τους θεούς του Ολύμπου και στις υπόλοιπες πλευρές ιστορικές σκηνές μαχών μεταξύ Ελλήνων και Περσών.
Το Θωράκιο και η Καταστροφή
Το 409 π.Χ. προστέθηκε ένα μαρμάρινο θωράκιο με ανάγλυφες φτερωτές Νίκες που οδηγούν ταύρους σε θυσία. Πολλά από αυτά τα γλυπτά βρίσκονται σήμερα στο Μουσείο Ακροπόλεως και στο Βρετανικό Μουσείο. Η ιστορική πορεία του ναού διακόπηκε βίαια το 1686, όταν οι Τούρκοι τον κατεδάφισαν για να χρησιμοποιήσουν το υλικό του στην ενίσχυση της οχύρωσης των Προπυλαίων ενάντια στους Βενετούς του Μοροζίνι.
